Kiedy urząd musi zapewnić Ci bezpłatnego tłumacza, a kiedy nie

W urzędzie tłumacza zamawia urząd, nie Ty

Jeśli nie znasz szwedzkiego na tyle, żeby zadbać o swoją sprawę, tłumacza ma zapewnić urząd. Sam, bez Twojego wniosku, i nie płacisz za to nic.

Jest przy tym jeden warunek i trzeba go znać: tłumacz należy się wtedy, gdy bez niego nie dasz rady zadbać o swoją sprawę. Samo „nie mówię po szwedzku” to za mało, żeby sprawę przesądzić — urząd i tak patrzy, czy bez tłumacza dasz radę. Ocenia to w pierwszej kolejności urząd prowadzący sprawę, ale nie jest to ocena ostateczna: na sposób prowadzenia sprawy można się poskarżyć, o czym piszemy niżej.

To samo dotyczy pism — urząd ma zadbać też o przetłumaczenie dokumentów, pod tym samym warunkiem. Nie znaczy to, że dostaniesz po polsku każdą kartkę; chodzi o to, żebyś rozumiał to, co w Twojej sprawie istotne.

O konkretnego tłumacza możesz poprosić. Żaden przepis tego nie zabrania, ale też żaden Ci go nie gwarantuje — decyduje urząd albo biuro, które tłumacza przysyła. Inaczej jest tylko co do kwalifikacji: w sądzie administracyjnym, gdy tłumacz jest potrzebny, sąd ma wziąć autoryzowanego, o ile to możliwe, a koszt pokrywa państwo.

Jeśli masz niepełnosprawność, która poważnie utrudnia Ci widzenie, słyszenie albo mówienie, urząd ma na tych samych zasadach zapewnić Ci tłumacza — i udostępnić Ci treść pism w formie, z której skorzystasz.

Wniosku składać nie musisz — obowiązek jest po stronie urzędu. Ale powiedz o potrzebie możliwie wcześnie i na piśmie. Nie po to, żeby prosić, tylko po to, żeby urząd zdążył.

Gdzie to prawo nie sięga — i co działa zamiast niego

Bank, pracodawca, wynajmujący, ubezpieczyciel i prywatna firma windykacyjna to nie urzędy. Wobec nich tego prawa nie masz.

Uważaj jednak na podobne nazwy: Kronofogden, czyli urząd egzekucyjny, i Försäkringskassan, czyli urząd ubezpieczeń społecznych, są urzędami państwowymi i tam prawo do tłumacza działa normalnie.

Jeśli jesteś podejrzany w sprawie karnej, tłumacza dostajesz i nie płacisz za niego — tylko wynika to z innych przepisów. Na rozprawę tłumacza ma wziąć sąd; to samo dotyczy pokrzywdzonego. Masz też prawo do tłumacza przy rozmowie z obrońcą i do przetłumaczenia dokumentów istotnych dla Twojej obrony. Koszt pokrywa państwo.

Na etapie policyjnym obowiązują te same zasady, a o tłumaczeniu — czy jest potrzebne, które dokumenty przełożyć i kto ma tłumaczyć — decyduje prowadzący postępowanie. A jeśli sam zgłaszasz przestępstwo jako pokrzywdzony i nie znasz szwedzkiego, tłumacza dostaniesz przy zgłoszeniu, o ile o to poprosisz.

To ważne, bo przepis opisany na początku tego tekstu akurat tam nie działa: nie obowiązuje w sprawach, w których urzędy ścigają przestępstwa — dotyczy to policji, prokuratury, skarbówki, służby celnej, straży przybrzeżnej i policji bezpieczeństwa. Uwaga na zakres, bo tu łatwo o pomyłkę: chodzi o samo ściganie przestępstw, a nie o te urzędy w ogóle. Jeśli idziesz do skarbówki w zwykłej sprawie podatkowej, tłumacz należy Ci się tak samo jak w każdym innym urzędzie.

Nawet tam, gdzie prawo do tłumacza nie działa, zostaje ogólny obowiązek urzędu: ma Ci pomóc na tyle, żebyś mógł zadbać o swoje sprawy. To nie to samo co prawo do tłumacza — przepis nie mówi, w jakiej formie ta pomoc ma być udzielona — ale warto się na niego powołać.

Niektóre rodzaje spraw mają własne przepisy o tłumaczu, tak jak sprawa karna wyżej, i wtedy obowiązują tamte. Jeśli urząd mówi Ci, że u niego jest inaczej, poproś, żeby napisał, na czym to opiera.

U lekarza podstawa jest inna

W opiece zdrowotnej liczy się jedno: masz zrozumieć, co się do Ciebie mówi. Personel ma się upewnić, że rozumiesz nie tylko słowa, ale i co one dla Ciebie znaczą — na tyle, na ile się da.

Możesz też poprosić o informację na piśmie i masz do tego prawo. Nie jest to prawo do pisma po polsku — ale ta sama ustawa każe dostosować informację między innymi do Twojego tła językowego, więc o materiał w zrozumiałej dla Ciebie formie warto poprosić wprost.

Co warto wiedzieć w praktyce — to wszystko podaje 1177, krajowy serwis informacyjny szwedzkiej opieki zdrowotnej.

• •Zgłoś potrzebę tłumacza już przy umawianiu wizyty i podaj język.
• •Za tłumacza nie płacisz nic.
• •Ale odwołaj wizytę, jeśli nie możesz przyjść. W części regionów za nieodwołaną wizytę zapłacisz koszt tłumacza. Zasady odwoływania są różne w różnych regionach, więc zapytaj przy umawianiu, jak jest u Ciebie.
• •Tłumacz przekłada przede wszystkim to, co się mówi. Pism zwykle nie tłumaczy — to osobna sprawa od prawa do informacji na piśmie, o które możesz poprosić personel.
• •Dziecko nie powinno tłumaczyć. Rodzina i znajomi nie są związani tajemnicą zawodową, tłumacz jest.
• •Tłumacza możesz w razie potrzeby dostać także wtedy, gdy po szwedzku mówisz, ale nie nadążasz za tym, co słyszysz — na przykład za informacją medyczną. To druga, osobna sytuacja i mało kto o niej wie.
• •Dotyczy to także dentysty.

Jest przy tym różnica, o którą warto zapytać. Pacjenci z niektórymi niepełnosprawnościami — jako przykłady podaje się osoby z uszkodzonym słuchem i osoby niewidome — mają prawo do tłumacza zawsze. Jeśli Twoja niepełnosprawność utrudnia porozumiewanie się, zapytaj, czy to dotyczy także Ciebie. Jeśli natomiast chodzi o tłumaczenie mowy, tłumacz należy Ci się wtedy, gdy bez niego nie zadbasz o swoją sprawę — czyli tak samo jak w urzędzie.

Za to, żeby tłumacz był dostępny, odpowiada region albo przychodnia czy szpital, z którymi region ma umowę.

Kiedy tłumacz musi milczeć, a kiedy nie

Tłumacz, którego zamówił urząd albo inny podmiot wykonujący zadanie, za które odpowiada państwo, gmina lub region — a więc także prywatna przychodnia działająca na umowie z regionem — ma obowiązek milczeć o Twojej sprawie. Także później, gdy jego praca u Ciebie się skończy.

Wystarczy, że tłumacz należy do jednej z trzech grup, i nie muszą być spełnione wszystkie warunki naraz. Obowiązek milczenia ma więc również tłumacz, który zdał egzamin przewidziany przez rząd albo przez wskazany przez rząd urząd, oraz tłumacz wzięty zawodowo do rozmowy podejrzanego z obrońcą albo do przygotowania obrony — nawet jeśli nie zamawiał go urząd.

Ta tajemnica nie jest bezwzględna. Wytyczne Kammarkollegiet dla tłumaczy autoryzowanych opisują między innymi dwie takie sytuacje. Pierwsza: jeśli tłumacz dowie się o przygotowywanym albo trwającym poważnym przestępstwie — chodzi o czyny takie jak zabójstwo czy szpiegostwo — ma je zgłosić policji lub prokuraturze. Obowiązek dotyczy przestępstw przygotowywanych albo trwających, a nie tego, co już się wydarzyło. Druga: wezwany na świadka ma obowiązek się stawić — a zeznawać musi w takim zakresie, w jakim nie chroni go tajemnica zawodowa osoby, dla której tłumaczył.

Pierwszy z tych wyjątków dotyczy najcięższych przestępstw, drugi — sytuacji, w której tłumacz zostaje wezwany do sądu. Przy zwykłej wizycie u lekarza czy w urzędzie żaden z nich nie wchodzi w grę. Członek rodziny albo znajomy, który przyszedł pomóc, nie ma obowiązku milczenia w ogóle — tłumacz chroni Cię więc lepiej, a nie gorzej.

Czy tłumacz musi być autoryzowany

W sprawie prowadzonej przez urząd przepis nie daje Ci prawa żądania tłumacza autoryzowanego. Poprosić możesz — decyduje urząd. W sądzie, i karnym, i administracyjnym, jest inaczej: tam tłumacz ma być autoryzowany, o ile to możliwe.

Warto wiedzieć, co możesz sprawdzić sam. Autoryzację tłumaczy prowadzi w Szwecji urząd Kammarkollegiet i ma publiczny rejestr. Są w nim dwie podstawowe kategorie: tłumacz autoryzowany (auktoriserad tolk) i tłumacz wykształcony (utbildad tolk). Autoryzowany zdał kwalifikowany egzamin zawodowy i podlega nadzorowi tego urzędu, a jego tytuł jest chroniony — kto bez uprawnienia się nim posługuje, może dostać grzywnę. Wykształcony ukończył spójne kształcenie tłumaczy na uniwersytecie albo w ramach oświaty dla dorosłych. Samo znalezienie nazwiska w rejestrze niczego więc nie przesądza — sprawdź, która to kategoria. Kammarkollegiet nie pośredniczy w zleceniach: w rejestrze tłumacza znajdujesz i sprawdzasz, a kontaktujesz się z nim sam. W sprawie urzędowej i tak zamawia go urząd.

Tłumacz autoryzowany może dodatkowo uzyskać specjalizację sądową (rättstolk) albo medyczną (sjukvårdstolk). Jeśli sprawa jest w sądzie albo u lekarza, o taką osobę warto poprosić.

Jeżeli uważasz, że tłumacz autoryzowany wykonał zadanie nieprawidłowo, możesz go zgłosić do Kammarkollegiet. Jeśli urząd stwierdzi, że tłumacz umyślnie postąpił niewłaściwie albo nierzetelnie, autoryzację cofa; przy okolicznościach łagodzących może zamiast tego wydać ostrzeżenie. Szybszą drogą bywa reklamacja w biurze, które tłumacza przysłało — tak zalecają wytyczne dla sądów.

Nie dostałeś tłumacza — co teraz

Najpierw rzecz, której nikt nie mówi wprost: żadna ze skarg opisanych niżej nie da Ci tłumacza na dziś. One zmieniają to, jak urząd działa dalej. Jeśli sprawa się toczy, zacznij od czegoś innego — napisz do urzędu albo do przychodni, że bez tłumacza nie możesz zadbać o swoją sprawę, i poproś o termin z tłumaczem.

W sprawie urzędowej. Urząd musi Ci pomóc na tyle, żebyś mógł zadbać o swoje sprawy — szybko, a ile tej pomocy, zależy od tego, jak trudna jest sprawa i czego potrzebujesz. Dotyczy to także sytuacji, w której żadna Twoja sprawa jeszcze się u niego nie toczy. Jeśli to nie pomoże, zostaje reklamacja w biurze, które tłumacza przysłało, a przy tłumaczu autoryzowanym — Kammarkollegiet. Ale uwaga: Kammarkollegiet nadzoruje pracę tłumaczy autoryzowanych. Jeśli problemem jest to, że urząd tłumacza w ogóle nie zamówił, wracasz do urzędu prowadzącego sprawę albo idziesz do JO.

W opiece zdrowotnej. Napisz do przychodni, szpitala albo gabinetu, w którym byłeś. Skargę może złożyć pacjent albo osoba mu bliska. Mają obowiązek jak najszybciej odpowiedzieć, i to w sposób dostosowany do tego, na ile jesteś w stanie tę odpowiedź przyswoić. Bariera językowa jest tu Twoim argumentem — napisz o niej wprost.

Możesz też zwrócić się do komisji pacjenckiej (patientnämnden) w swoim regionie. Pomaga pacjentom i osobom bliskim przedstawić skargę, uzyskać na nią odpowiedź i trafić do właściwego urzędu.

Na końcu jest IVO, inspekcja, która nadzoruje opiekę zdrowotną i pomoc społeczną. Zgłoszenie składa pacjent albo — jeśli sam nie może — osoba mu bliska. Trzy rzeczy, o których warto wiedzieć:

• •Najpierw napisz do placówki albo do komisji pacjenckiej — to nie jest tylko grzeczność. IVO ma obowiązek zająć się sprawą dopiero wtedy, gdy placówka miała szansę odpowiedzieć. Jeśli jej nie miała, IVO może po prostu odesłać sprawę do niej albo do komisji, a Ty stracisz czas.
• •IVO ma obowiązek rozpatrzyć każde zgłoszenie, ale pełne postępowanie musi prowadzić tylko w sprawach ciężkich. Za ciężkie uznaje się m.in. zdarzenia w opiece zdrowotnej, które poważnie i w zły sposób wpłynęły na samostanowienie pacjenta, jego nietykalność albo jego sytuację prawną — albo im zagroziły. Czy brak tłumacza tak się zakwalifikuje, przepis nie rozstrzyga; ocenia to IVO. Poza tymi sprawami IVO zbadać sprawę może, ale nie musi.
• •Liczy się data zdarzenia: jeśli minęły ponad dwa lata, IVO może odstąpić od zbadania sprawy.

Na sposób prowadzenia sprawy przez urząd można się poskarżyć do JO, rzecznika parlamentarnego. Zgłoszenie jest całkowicie bezpłatne, może je złożyć każdy i nie trzeba być osobiście dotkniętym tym, co się zgłasza. Zanim napiszesz, warto jednak wiedzieć pięć rzeczy:

• •JO nie zmieni wyroku ani decyzji i nie przyzna odszkodowania.
• •Nie zajmuje się skargami na firmy prywatne, stowarzyszenia ani polityków — na prywatne biuro tłumaczeń tam nie napiszesz.
• •Zwykle nie bada spraw sprzed ponad dwóch lat, chyba że przemawiają za tym szczególne powody.
• •Zwykle nie bada zgłoszeń anonimowych. Samo zgłoszenie staje się przy tym dokumentem jawnym — może je przeczytać każdy, poza tym, co chroni tajemnica — a jeśli JO sprawę podejmie, urząd i sam urzędnik dowiedzą się, kto ją zgłosił.
• •Trzeba się liczyć z tym, że JO większości zgłoszeń w ogóle nie bada. Pisze o tym sam.

Opłata za tłumacza — na razie tylko propozycja

Dziś nie płacisz nic. Proponowana zmiana miałaby wejść w życie najwcześniej w 2028 roku — i nadal nie jest pewne, czy w ogóle wejdzie. Warto jednak wiedzieć, co zaproponowano, bo temat będzie wracał.

W marcu 2026 rząd dostał propozycję opłaty za tłumacza w sprawach urzędowych: 400 koron, raz na sprawę, dla osób wpisanych do szwedzkiego rejestru ludności od co najmniej sześciu lat. Opłata miałaby dotyczyć tylko tłumaczenia języków mówionych — nie objęłaby tłumaczenia migowego, tłumaczenia dla osób głuchoniewidomych, tłumaczenia na tekst pisany na żywo ani tłumaczenia dokumentów. Nie objęłaby też języków nordyckich ani języków mniejszościowych, w tym fińskiego. Poza opłatą miałyby zostać między innymi sprawy dotyczące bezpośrednio dziecka oraz opieka zdrowotna, stomatologia i pomoc społeczna. Osobno zaproponowano zakaz posługiwania się dziećmi jako tłumaczami.

To wciąż tylko propozycja. Nie obowiązuje i może nie wejść w życie w tym kształcie. Proponowana data to 1 stycznia 2028.

Jeśli Twoja sprawa zakończyła się decyzją i zastanawiasz się nad terminami odwoławczymi, to osobny temat — omawiamy go w tekście na blogu „Jak czytać pismo z urzędu i dlaczego terminy mają znaczenie”.

Przepisy się zmieniają — przy własnej sprawie sprawdzaj aktualny stan u urzędu, którego ona dotyczy. Ten tekst opisuje rodzaj sytuacji, nie konkretną sprawę: to, czy w danym postępowaniu tłumacz jest potrzebny, ocenia w pierwszej kolejności urząd, który je prowadzi. Jeżeli ten temat dotyczy Twojej sytuacji, możesz skontaktować się ze Sveassist.